Vijftig meter hoog en negentig meter breed is het kunstwerk dat de Amerikaanse kunstenares Janet Echelman over een snelwegrotonde in Porto spande. Het werk draagt de naam She Changes omdat het door de wind steeds van vorm verandert en verwijst zowel naar het verleden van Porto als vissersdorp als naar de huidige industriële functie van de stad.
Het is een permanent kunstwerk en kostte 1,6 miljoen dollar.

Je zou een logische route kunnen uitzetten die de zeventien Gelderse rotondekunstwerken verbindt. Of je kunt ze indelen naar de drie districten van de Dienst Wegen, Verkeer en Vervoer en proberen om zo de geest van respectievelijk de Veluwe, de Achterhoek en het Rivierenland te betrappen. Maar de beste manier om een zo willekeurige verzameling kunstwerken in kaart te brengen is waarschijnlijk simpelweg een alfabetische bespreking. Enige nadeel is dat je dan begint in Alem en daarmee het mooiste rotondekunstwerk meteen hebt gehad: de drie eieren die Maria Roosen legde op een reusachtige rotonde, waar vijf wegen bij elkaar komen.
Op het gladgeschoren grasveld liggen heel terloops twee witte eieren en een bruin ei. Ze mogen dan anderhalve meter hoog zijn, maar door de schaal van de rotonde ogen ze klein en kwetsbaar, er is geen nest om ze te beschermen, nog niet een beetje stro om de warmte vast te houden. Ze liggen een beetje aan de kant, je zou bijna zeggen in een hoekje, als de rotonde geen perfecte cirkel zou zijn geweest. Dit is een rotondekunstwerk in de ware zin van het woord: het noodt tot langdurig rondjes rijden om de verschuivende perspectieven op je in te laten werken, het open rivierenlandschap zorgt voor een weids decor, waardoor de eieren scherp afsteken tegen de hemel.

Er waart een spook door Nederland, het spook van de rotondekunst. Cultuurambtenaren, stedenbouwkundigen, projectontwikkelaars, wethouders en niet te vergeten kunstenaars zelf hebben in de rotonde een nieuwe lege plek gevonden. En lege plekken schreeuwen om invulling, want in Nederland mag niets onbenut blijven.
De rotonde deed in Nederland pas laat zijn intrede. Verkeerspleinen hadden we al langer, maar pas halverwege de jaren tachtig werden hier, naar Frans en Engels voorbeeld, de eerste kruispunten omgebouwd tot rotondes. Het aantal ongelukken daalde spectaculair en de rotonde werd een van de paradepaardjes van het overheidsprogramma Duurzaam Veilig. Inmiddels liggen er Nederland bijna drieduizend van deze verkeerscarrousels.
De invulling van het middeneiland werd aanvankelijk overgelaten aan techneuten: Rijkswaterstaat zorgde voor een woud van verkeersborden en roodwitte hekken, de plantsoenendienst zette er heesters neer of, als er geld over was, bloembakken met geraniums. Maar de afgelopen jaren is er plotseling verandering gekomen in het onopvallende leven van de rotonde: de kunst deed zijn intrede. Want rotondekunst blijkt een probaat middel te zijn om plaatsen van een identiteit te voorzien, ze is de pendant van het tafeltje met pompoenen naast de voordeur van een Vinex-woning. Hoe u bij ons kunt komen? Bij de rotonde met de grote glimmende wokkel gaat u linksaf.
Als je oog er eenmaal op valt, zie je overal rotondekunst: twee omgekeerde bomen bij de entree van Hoorn, een zes meter hoge Alessi-koffiepot bij Culemborg, drie drollen voor het station van Nijmegen, een groepje bronzen danseressen in Hoogkarspel, een enorme tol bij Den Hout, een bronzen koe - us mem - in Leeuwarden, een compositie van mergelblokken in Valkenburg, drie eieren bij Alem, een woud van reusachtige toverstokjes in Maastricht, staarten van walvissen in Rotterdam, veldstenen op pootjes - bij wijze van schapen - in Leersum, een grote blauwe appel in Leidschendam, en zo voort en zo verder.
Morgen wordt bij Houten een nieuw rotondekunstwerk onthuld, een cadeau van de Junior Kamer Kromme Rijn. UFO Landingsbaan heet het, en als je op de A27 vanuit Utrecht de afslag Houten neemt stuit je op een kinderlijke verkeerstoren. Humor denk je meteen, om te lachen. Maar het kunstwerk blijkt zijn verrassing nog even in petto te houden: om in Houten te komen moet je driekwart rond, onder de snelweg door en dan kom je bij een tweede rotonde en die is leeg. Helemaal leeg. Geen borden, geen hekken, geen paaltjes, geen bloembakken, geen gras, geen ANWB-richtingaanwijzer, niks. Gewoon leeg.
De tweede rotonde is de eigenlijke landingsbaan voor de buitenaardse wezens. Het licht bollende middeneiland is turkooizen geverfd, met in het midden een witte cirkel en een felrode U. Kunstenaar Martin Riebeek heeft de leegte van de rotonde moeten bevechten. Als alternatief voor de ronde blauwwitte borden die de verplichte rijrichting aangeven, voorzag hij het schuin oplopende randje van het middeneiland van een klinkerpatroon in pijlvorm. De verkeerscommissie ging akkoord. 'Er komt hier weinig vreemd verkeer en je hebt hier geen fietsers, dan kun je met je bebording aan de lage kant van de richtlijn gaan zitten', zegt Herbert Tiemens van de afdeling Openbare Werken Houten.
De leegte bleef niet onopgemerkt. Vlak voor de opening zette een nachtelijke crosser zwarte bandensporen op het middeneiland. Riebeek moest meteen denken aan de aanslag op het schilderij Who's afraid of red, yellow and blue van Barnett Newman. 'De mooiste reactie trof ik op internet aan. Iemand schreef: "Vandalen zijn het, die aliens.' Inmiddels is de rotonde schoongemaakt en straalt de leegte je tegemoet.

_Uit: NRC Handelsblad, 21-10-2003_

Maar het beste moet nog komen: de reegeit van Reutum, dat evenals de motorrijders onderdeel is van het Millenniumproject van Tubbergen. Een realistische, bronzen Bambi op een rotonde: idyllischer kan het niet, verkneukelen we ons bij voorbaat. Soms worden er grappen met het kleine beestje uitgehaald, hebben we al gehoord, zo is het eens besprongen door een carnavalsbok van drie, vier meter hoog.
Maar als we de rotonde net buiten het dorp zien opdoemen worden we stil. Zo klein en angstig als de reegeit op de vlakte van grijsgele betonstenen staat, het doet je hart bijna breken. Blijkbaar is ze niet zozeer bang voor het doorgaande verkeer van de N349, maar voor de jongens uit Reutum zelf, want ze probeert zich, tevergeefs, te verschuilen achter ANWB paal nummer 5079.
Kunstenaar Gert Sennema heeft de reusachtige afmetingen van de rotonde, met zijn doorsnede van 25 meter, simpelweg ontkend en daardoor trekt het beeldje alle aandacht naar zich toe.

Tilburg is in totale verwarring. De jarenlange strijd om het draaiend huis van Körmeling lijkt beslecht te worden ten gunste van de kunst. Jarenlang streden fanatieke tegenstanders en felle vorstanders een strijd op leven en dood. Nooit was de stad om een kunstwerk zo in beroering. In februari 2008 zal het klaar zijn en ten eeuwige dage zeer trage rondjes draaienop de rotonde. Een kunstwerk dat onthaast, of om met Koning Willem II te spreken die zich in Tilburg vestigde. Hier voel ik me veilig, hier voel ik me thuis. Er zijn mensen die deze uitspraak op de gevel willen zetten.In elk geval een kunstwerk dat de nodige reuring veroorzaakt, wat je kunt noemen: een spraakmakend kunstwer,'Mobile Home Happy Street'. Er zijn van die dagen die vrolijk beginnen en die me in de stemming brengen. Zo'n dag was zaterdag 3 november toen ik het Brabants Dagblad opensloeg en het uitstekende artikel van Gerrit van den Hoven las over het kunstwerk dat John Körmeling momenteel op de Hasseltrotonde doet verrijzen. Geen tendentieus gezeur over het geld dat ermee gemoeid is of over welke betekenis het draaiend huis ja dan nee zou hebben: nee een prima en zakelijk verslag waarin de kunstenaar weet aan te geven waarom dit kunstwerk betekenis kan geven aan deze plek aan de rand van de stad. Wat me vooral vrolijk maakt is dat met de keuze voor het roterend rotondehuis in Tilburg de kiem is gelegd voor een veel groter project in Sjanghai dat in 2010 een topper moet zijn op de wereldtentoonstelling. Het Nederlandse paviljoen dat door Körmeling is ontworpen bestaat uit een knalrode achtbaan waaraan diverse huizen van Nederlandse snit hangen te bungelen. Ze zullen worden gebruikt als ontvangsruimtes voor de bezoekers en het project zal Nederland wereldwijd op de kaart zetten. Happy Street is een prestigieus project waar tien miljoen euro mee is gemoeid en waarmee de Chinezen zeer in hun nopjes zijn. En wat Tilburg betreft: de keuze voor Körmeling geeft aan waar een - naar Chinese maatstaven - kleine stad groot in kan zijn: op het juiste moment de juiste kunstenaar inschakelen, lang voordat deze door de internationale faam die hij -terecht- met zijn werk verdient onbetaalbaar is geworden. De kunstenaar die dankzij de kans die Tilburg biedt om een bijzonder werk te scheppen de spiering heeft uitgegooid om een kabeljauw te vangen waar Nederland trots op mag zijn. Tilburg aan de wieg van het experiment in Sjanghai, wie had in alle commotie die het nog ongerealiseerde kunstwerk in de afgelopen jaren over zich heeft afgeroepen kunnen vermoeden dat het zo zou lopen? Minstens zo vrolijk werd ik van de vraag van de aanpalende horeca om het draaiend huis bij gelegenheid te mogen gebruiken voor bijzondere ontvangsten. Ofschoon ik vrees dat dit moeilijk te realiseren zal blijken te zijn geeft de vraag toch mogelijk het signaal dat het tij voor het draaiend huis aan het keren is. Ik hoop het van harte want met dit kunstwerk voegt Tilburg een bijzonder element toe aan de beeldende kunst in Nederland en ver daarbuiten. Wel moeten we natuurlijk er voor waken dat het College nu niet spoorslags afreist naar Sjanghai om zich onledig te houden met rondjes draaien op de ‘Happy Street'achtbaan.

En dan – we zijn inmiddels bij de V aangeland – eindelijk weer een werk dat bewijst dat rotondes en kunst soms voor elkaar geschapen zijn. Weer is het een vijfsprong van wegen, maar dat moet toeval zijn, want dit werk van Henk Visch had op een klassieke rotonde net zo goed gewerkt. Voorwaarde is wel dat de rotonde flinke afmetingen heeft en dat is in Varsseveld het geval. Het werk is uiterst eenvoudig: een gestileerd, kniehoog hek dat het middeneiland bijna geheel omgeeft. Aan één kant is het over een lengte van enkele tientallen meters open. De meeste passanten zullen het niet waarnemen, en al helemaal niet als kunstwerk, maar als je oog er eenmaal op gevallen is, blijft het intrigeren. Is het een veekraal? En dient het hek dan om dieren in te sluiten of juist om mensen buiten te houden? Waarom zit de opening tussen twee toevoerwegen in? En waar dient de tweede, veel smallere opening voor? Later zie ik op de website van Henk Visch dat op die plek een bronzen vrouw hoort te staan. Waar het beeld gebleven is? Visch heeft geen idee, hij belt de gemeente en krijgt te horen dat de vrouw bij een aanrijding zwaar beschadigd is geraakt, ze ligt op de gemeentewerkplaats. Geluk bij een ongeluk is dat het rotondekunstwerk zo sterk is dat het ook zonder beeld kan.

‘Een kunstwerk dat het tracé van de Betuweroute in de gemeente op positieve wijze markeert.’ Zo luidde de opdracht voor de drie rotondes die de Betuweroute nodig maakte in Oud-Zevenaar. Als eerste stuit je op een boosaardige man met een bijl op zijn schouder, op de tweede rotonde staat een eenzame koffer, op de derde een ree met een ladder tegen zijn flank. Je kunt er zelf een, al dan niet positief, verhaaltje bij verzinnen, maar het officiële thema dat hier verbeeld wordt, is Broederschap, Trouw en Dienstbaarheid. Of omgekeerd, het is maar net van welke kant je komt.